Gjenklang kring eit pilkehol
Med Hartmut Rosa i sekken drog eg til litteraturen for å finne stilla i alt ståket.
TEKST OG FOTO: Jógvan Helge Gardar
Året starta brått. Både her heime og der ute sette det evige køyret av nyhende, debattar, kulturprodukt og hendingar inn endå eit gir; i Venezuela og Iran, i Washington og Brüssel, på sosiale medium og i Oslo tinghus.
Ein ettermiddag i januar tek eg ein stappfull trikk frå skrivarstova i Dronningens gate, hoppar av i ein sverm av studentar på Tullinløkka og traskar gjennom kulda over St. Olavs plass. Eg er på veg til Nordahl Bruns gate der Nynorsk bokhandel ligg, framleis ny, men ikkje for å handle. I eit drygt år no har ein liten skare samla seg i butikken ein gong i månaden, med mål om å lesa seg gjennom Europa – land for land, bok for bok. USA slår handa av oss, heiter det i invitasjonen, og Europa vert viktigare. Korleis kan ein koma nærare brør og systrer på kontinentet? Korleis kan ein best forstå kva som rører seg?
Me byrjar fyrst når alle har fått summa seg, eit par minutt over tida. Her har ingen hastverk. Denne månaden stoggar lesesirkelen i Ukraina. Valt ut som representant er eit dystopisk augneblinksbilete frå okkupasjonen av Donbas, Internatet av Serhij Zjadan. Blant dei elleve frammøtte er det ikkje alle som har lese boka like grundig, men me har alle sett av tida til å tenkje over spørsmåla ho stiller: Korleis skal ein (og må ein?) velja side i ein kompleks krig? Kva skal ein meine utan nok informasjon? Kva kan ein lære av litteraturen som ein ikkje får auge på i media?
Det er Marit Aakre Tennø og Sigrid Sørumgård Botheim som skipar til lesesirkelen i Nynorsk bokhandel, men rundt bordet er det låg terskel og høg himmel; alle får me delta med det me vil. Bøkene får følgje av mat og drikke frå det gjeldande landet, denne gongen både kake, kjeks, vin og ølflasker frå Lviv. Undervegs i samtala vår stoggar folk stundom utanfor glaset, lurande på kva dei driv med der inne, under det einsame ljoset i den mørke gata.
✻
Den same veka har eg lese meg opp på sosiologen Hartmut Rosa, som nyleg har fått eit slags gjennombrot her til lands, med fleire omsetjingar og fulle hus i Oslo og Stavanger dei siste åra. Frå før er han blant dei mest kjende akademikarane i Tyskland.
Til Rosas namn knyter ein særleg to omgrep: akselerasjon og resonans. Akselerasjon er samfunnsdiagnosen hans oppsummert i eitt ord. For Rosa er akselerasjon eit grunnleggjande trekk ved moderniteten. Ein ser det klårast i teknologien, der transport, kommunikasjon og produksjon skjer i eit stadig høgare tempo, og ein er blitt van med å rekne to–tre år gamle apparat som avleggs.
Men akselerasjonen føregår også på fleire område. Sosiale endringar som tidlegare hende med fleire ætteledds avstand, kan no skje fleire gonger i løpet av eit einskild liv. I det gamle bondesamfunnet var det vanleg å bli buande på same staden i mange generasjonar, medan det store hamskiftet og pengeøkonomien gjorde det vanleg at familiestrukturen berre varte i éin generasjon. I våre dagar, derimot, har det sosiale livet akselerert til eit punkt der det er vanleg med fleire sosiale liv innanfor same livsløp, noko ein kan sjå på til dømes flyttemønster, jobbskifte og skilsmissetal.
Eit tredje akselerasjonsnivå finn ein i sjølve livsrytmen, den effekten som skapar tidsklemma, der tida paradoksalt nok er stadig knappare sjølv om teknologien skulle ha frigjort så mykje ny fridom. I staden for overflod av tid kjem overflod av oppgåver – oppgåver ein gjerne brukar kortare og kortare tid på.
Som botemiddel mot akselerasjonssamfunnet føreslår Rosa resonansen. Den kjem eg attende til.
✻
Nokre dagar seinare er eg på veg gjennom Oslo S for å rekke eit tog. Forbi meg halsar ein mann i ein stor, flagrande frakk, og framfor meg, etter å ha pressa seg forbi nokre titals folk, går han på trynet i rulletrappa. Eg humrar når eg tenkjer på at nettopp rulletrappa er ein av dei sentrale metaforane til Hartmut Rosa. Me står alle i ei rulletrapp og vil opp, men trinna rullar i veg nedover. For å halde oss på same staden, må me halde farta oppe, og vil me opp, må me akselerere. Han kallar det dynamisk stabilisering, dette grunndraget i det moderne samfunnet som føreset auke, forbetring og akselerasjon for å halde status quo ved like. Ein kjenner tanken att frå kritikken av kapitalismens evigvarande krav om vekst, men Rosa meiner at han rammar heile samfunnet, og på mest alle livsområde.
✻
Dagen etter går eg ut på eit islagt vatn i Landsmarka, like sør for Lunde i Telemark. Rundt om rek eit par ungar, og blant dei tutlar ein mann i kjeledress frå stad til stad med boret klart. Han sveivar snøgt, og hola måler meir enn 25 centimeters djupn før vatnet stig opp or dei; isen er trygg.
Det er ei merkeleg tilskiping eg har meldt meg på: Ved kvart sitt hol sit deltakarar frå den lokale jeger- og fiskarforeininga, som om dei alt har vore klare i fleire timar. Dei er alle betre kledde enn oss hine. Her ute skal me freiste fiskelykka, men ikkje berre det: Her skal også lesast poesi. Pilkarane, som sit tause med stengene sine med eit par meters mellomrom, har ikkje vore ute for noko slikt før.
Bak arrangementet står Margit Ims, Anne Gry Gudmundsdotter, Heidi Stavrum og Ailin Aastvedt. Dei tre fyrste jobbar ved Universitetet i Søraust-Noreg i Bø, medan Aastvedt er direktør for Telemarksforsking. I lag har dei kjøpt og pussa opp eit gamalt sveitsarhus ved Tyrivatnet, og godseigar Cappelens gamle jakthytte er blitt til Tyri skrivestove. Mesteparten av tida er hytta privat skrivestove for dei fire eigarane, men ho fungerer òg som samlingsplass for ymse, ofte ganske smale, arrangement. Det tilskipingane har til felles, er at dei vender blikket vekk frå den akselererande omverda og inn – mot naturen, mot bygda, mot litteraturen, og mot ein sjølv.
Ims tek ordet ved bålpanna. Ho fortel om huspoeten deira, den lokale diktaren Alf Haugland (1924–2012), som var oppvaksen rett bortanfor vatnet. Gjennom eit langt liv på jernbanen skreiv han tekstar i mange format, men i heimbygda er han særleg hugsa for skråblikket i dei knappe dikta sine. Ho peikar bort på huset før ho les nokre dikt, mellom anna det som har inspirert arrangementet:
Attersyn
Dei største
fiskane
har eg alltid
mist
og dei beste
dikta mine
har eg skrive på
brånande skaresnø
kringom pilkeholet
✻
Lunde er frå 1964 den minste av to hovudbygder i Nome kommune, og ligg der Sørlandsbanen og Telemarkskanalen møtest. Her er ein i ytste kanten av den nynorske randsona: Trygge vesttelemarkske nynorskområde er kort veg unna, men det er òg berre nokre mil til Grenland. Dei førebels siste nynorskelevane i kommunen gjekk ut av grunnskulen for snart ti år sidan, men som på mange liknande stader har nynorsken framleis ein viktig plass i kyrkja, hjå dei eldre generasjonane, i lokalsoga og i kulturen.
Diktinga til Alf Haugland syner det same skiljet. Den fyrste diktsamlinga skreiv han på bokmål, men seinare valde han nynorsken, overtald av redaktør Halvor J. Sandsdalen i Telemark Tidend. Ofte kan ein jamvel kjenne dialekta bryte gjennom båe skriftspråka. Også litteraturveka i Nome, som dette arrangementet er ein del av, har program på båe skriftspråk, sjølv om bokmålet står klart sterkast.
✻
Det går lange beiter mellom kvart innslag frå bålpanna. Det er lite napp å få i pilkeholet, men arrangørane går rundt og let oss fiske dikt opp av ei korg. Ein må sjølvsagt lesa høgt det ein får. Ein kjem fort, slik, i prat om vatnet og fisket, om lokalhistoria og dei gamle måtane.
Etter nokre timar, når sjølv dei mest viljefaste fiskarane har gjeve opp, står me alle rundt bålpanna og vermer frosne fingrar. Frå korga med dikt trekkjer ein av pilkarane opp ein siste fangst:
Tom fiskeveske
Eg fekk’kje ein
einaste
fisk
oppe ved
Tjønna i dag
sat i samfulle
fire timar
utan å få eit
napp
Men eg såg eit
vevkjerringnett
som var utspend mellom greinene i
ei lita
furu
og i mitt snart
70 årige liv
såg eg eit
vevkjerringnett
skikkeleg
for første gong
Dei fire timane, tenkjer eg, er det ikkje lenger mange som har.
Over hovuda på oss flyg ein stor, svart fugl i breie sirklar. Dei røynde fiskarane fortel at korpen raskt dukkar opp når dei pilkar, men det vert lite att til han denne gongen.
✻
Hartmut Rosa er fjerde generasjon i den såkalla Frankfurterskulen, og lener seg, som mange av førebileta sine innan kritisk teori, på omgrepet framandgjering. For Rosa er framandgjeringa kjenneteikna av eit feilslått og livlaust forhold mellom menneska og verda, eit forhold utan responsivitet eller innbyrdes samband, eit betonglokk over graset.
Motsvaret til det akselererande samfunnet er for Rosa innkapsla i ordet resonans. Resonans, definert som gjenklang, men ikkje som samklang, er ein alternativ måte å knyte seg til verda på, ein som stiller seg andsynes framandgjeringa: Det er eit dynamisk samband der subjektet og verda kan røre ved og endre kvarandre. Sambandet skal ikkje berre endre subjektet – subjektet må også sjå endringar skje i verda. I desse tankane ligg ei skildring av tilhøva, men òg ein visjon: Det er naudsynt at det kjem svar frå omgjevnadane, kanskje som eit blikk eller eit smil, men gjerne også i form av sosiale endringar. Samstundes er det naudsynt at subjektet, enkeltmennesket, stiller seg ope og tilgjengeleg; ein må ville bli påverka.
Rosa nyttar ein enkel dialog mellom to menneske som døme: Om samtalepartnarane er samde frå starten, vil dei berre styrke kvarandre i ein ekkoverknad. Om dei er rykande ueinige, vil dei heller ikkje koma nokon stad. Men om ein genuin dialog oppstår, der utgangspunktet er velvillig og ope, kan båe deltakarane justere meiningane sine utan å tapa si eiga stemme.
✻
Morgonen etter køyrer eg på ny ut i Landsmarka og parkerer utanfor det tomme bedehuset ved vegen. Oppover til skrivestova går stien smal gjennom snøen, og suset frå vegen forsvinn lenge før eg når døra. Det er fullt i stova, det vil seie, me er 14 til stades.
Dei fire eigarane av skrivestova har invitert til eit arrangement dei kallar Skriv før du scrollar, ein talande tittel på eit enkelt arrangement. Stille morgonskriving er eit konsept som finst i fleire variantar, med målsetjingar i spennet frå eigenterapi og meditasjon til å fremja eigen skrivepraksis. I Noreg er det gjort populært av m.a. forfattar Ida Jackson og av Anngjerd Rustand, Lisa Him-Jensen og Cecilie Almberg Størkson, som kvar månad inviterer til morgonskriving ved Hordaland kunstsenter i Bergen: Ein time åleine saman i stilla med teksten, deretter frukost og prat.
Varianten ved Tyri er av det mindre krevjande slaget. Me skriv berre i periodar på 15 minutt, og med fastsette oppgåver: Slå opp i ei bok! Bruk sansane! Frå ein kurv får me trekkje einskilde ord frå diktinga til Alf Haugland, og på 15 minutt skal me produsere ein ny tekst. Det er korte bolkar, og ein skulle tru det var ei enkel sak, men når me tek ein runde til kaffien, er det fleire som kommenterer det slik: Det er som å bruke ein muskel som er heilt ute av trening. Det tek tid før muskulaturen kjem i gang.
✻
På toget attende til Oslo les eg i ein heilt annan samanheng ein tekst av Henrik Rytter, den ein gong så vidgjetne, men no nær gløymde diktaren og omsetjaren som døydde i 1950. Også her, i det som vert kalla hans testament, dukkar ein kjend tanke opp:
«No er vel – når alt kjem i hop – mannasjæla seg sjølv lik i alle tider; men vår tid no har vorte so fylt av ytre ståk og bråk, meiningslaust ståk mykje, at vi i vårt notids sjæleliv kan konstatere ei viss tunghøyrsle; ein saknar jamt den ljodvare sansen for det i sjæla som skapest av dei sjølveigne kreftene hennar, noko som krev einsemda og stilla, og den kjensle- og tankefylte lydinga innetter.»
Det er denne innstillinga Hartmut Rosa vil at me skal leite etter, den som kan skape tilhøve for ekte resonans med medmenneske, med omgjevnadane og med verda. Og sjølv om litteraturen for mange er ein naturleg plass å leite, kan ein finne den same djupna på så mange stader.
✻
Rytters klage kling vidare inn i notida, for i 2026 er måtehald på moten. Dumtelefonar, avlogging og papirbøker er symbol på eit stemningsskifte, der me kanskje denne gongen – endeleg – klarar å vende oss vekk frå dei vonde vanane me har lagt oss til. Men framleis er mykje berre prat: Det går ikkje ein dag utan kronikkar, tv-innslag og pausesamtaler om at alt går så fort. Nettaviser og sosiale medium fyller seg opp av tips og triks om korleis ein skal koma seg ut av uføret, og både Den Nationale Scene og Nationaltheatret har siste året sett opp Holbergs Den stundesløse som halsbrekkande, men i og for seg mislykka kommentarar på tidsånda. For endå meir prat kan ikkje løyse denne gåta for oss.
✻
Litteratur
Alf Haugland. 2007. Samla dikt og limericks. Ulefoss: Anno.
Hartmut Rosa. 2024. Akselerasjon og resonans (oms. Anders Dunker). Oslo: Cappelen Damm.
«Henrik Rytters testamente» i Syn og Segn, 1962, s. 474.