Mord frå Gurskøy
Etter at Laura Djupvik las ei rystande forteljing i ei lokalhistorisk bygdesoge, fann gurskøyveringen ut at ho ville prøve seg som krimforfattar. No ønskjer ho å gje høgare status til ein underkjend
litterær sjanger.
Norsk Tidend møter Laura Djupvik på Thekotopa på St. Olavs Plass i Oslo. Djupvik fortel at ho vart hardt råka av korona. Ho var så dårleg at ho sleit med å lesa, noko som leia henne til lydbøker. Då vart ho særleg begeistra for den britiske krimdronninga P. D. James, og historiene om etterforskaren Adam Dalgliesh.
– Eg vart sendt rett tilbake til den barnlege lesegleda og gleda i ei god historie. Dette har alltid vore interessant for meg, men eg hadde ikkje utforska krimsjangeren noko særleg før no.
– Kvifor enda du opp med å skriva ein kriminalroman?
– Ein har gjerne mange idear, og dei konkurrerer med kvarandre om plassen. Det er ikkje mogleg å gjera alt, så ein må prøva ein idé opp mot noko anna. Det handlar ofte om kva perspektiv som høver best til det ein vil fortelja.
Spor frå fortida
Ideen til Nattbarnet kom frå ei historie ho fann i ei bygdesoge frå heimstaden Gurskøy. På 1600-talet vart det innført dødsstraff for å føda i dulsmål – altså å halda ein fødsel hemmeleg, eller skjult.
– Det var ei historie om ein ung mann som hadde sett barn på éi av tre systrer, han hadde hatt eit forhold med alle. Det var sagt at barnet var daudfødd og at dei prøvde å kvitta seg med barnet, men dei vart oppdaga. Straffa var nådelaus: både mora og barnefaren vart dømde til døden.
Brutaliteten i desse lovene rysta Djupvik. Dødsstraffa skal ha blitt uført på Stegelholmen, som ikkje er langt frå der ho vaks opp.
– Tenk at det var sånn! I forsøket på å ha rammer og orden i eit samfunn, har vi krenkt enkeltmenneske så mykje. Ikkje berre vart dei dømde til døden, dei skulle bli torturerte først, og alle kunne sjå på. Eg tok meg i å spørja: Set denne historia spor i lokalsamfunnet? Korleis blir vi påverka av henne? Korleis speler fortida inn på liva våre i dag?
Fridom
Djupvik tenkte historia var høveleg for ein krimroman, men ho hadde korkje skrive eller lese så mykje
krim tidlegare. Difor måtte ho læra seg å skriva krim og utforska nye sider ved seg sjølv som forfattar.
– Eg landa på at eg ikkje berre ville låna frå krimsjangeren, men gå heilt inn i det. Eg ville gje plass til den sida ved meg som er historieforteljar. Eg har tenkt på noko av dette før, men det er grunnleggjande viktig i krimsjangeren å vita korleis du fortel. Du må vera medviten om kva du fortel, når du fortel det og kva spor du legg ut. For meg har det vore ein fridom i å kunna skriva noko anna enn eg har gjort tidlegare.
Litterært ambisiøs
Djupvik søkte seg inn på krimforfattarskulen til Cappelen Damm, og der lærte ho mykje om dei viktigaste trekka ved krimsjangeren. Djupvik insisterer på at det finst litterære kvalitetar i krimsjangeren, at noko kan vera både god litteratur og god krim samstundes. At Nattbarnet har fått nemninga «Kriminalroman», understrekar dette poenget.
– Ein må gjerne seia at «det finst så mykje dårleg krim, så det les eg ikkje», men dårleg litteratur kan ein jo finna innanfor alle sjangrar. Eg synest ein må klara å sjå dei store variasjonane innanfor krimsjangeren.
– Eg er ikkje noko mindre litterært ambisiøs fordi eg har skrive krim. Mitt mål er eit litterært ambisiøst prosjekt, som også har ei god krimgåte. I nokre litterære kretsar og litteratursyn snakkar ein ned plottet og forteljinga, eg vil snakka fram kvalitetane ved ei godt fortalt historie.
Djupvik viser til at når folk høyrer «krim» tenkjer ein nok ofte på «politikrim», ein etterforskar eller politi som skal løysa ei krimgåte. Sjangeren er derimot svært variert: Ein har til dømes «whodunnit», men også «whydunnit» eller «howdunnit», og det er mange ulike måtar å fortelja desse på. Sjølv vil Djupvik skildra Nattbarnet som ein «whodunnit med noko attåt.»
Eskistensielle spørsmål
Forutan om P. D. James trekker Djupvik fram forfattarane frå det ho kallar gullalderen, der det
fanst særleg mange kvinnelege forfattarar. Eit døme er Agatha Christie, der «Doktoren mister ein pasient» er ein favoritt. I tillegg nemner Djupvik svenske Kerstin Ekman og amerikanske Patricia Highsmith, kjende for «The Talented Mr. Ripley» og «Strangers on a Train». Krimsjangeren er kjend for å ha samfunns- og maktkritiske bodskapar. Det er derimot ikkje samfunnskritikk Djupvik er ute etter med Nattbarnet. Ho ser på kriminalromanen som ein god stad for å diskutera store eksistensielle spørsmål og utforska inderlege relasjonar.
– Mord er ei overskridande handling. Du kan levera tilbake ei stolen lysestake, men du kan ikkje
gje tilbake eit liv du har teke. Det handlar om spørsmål om skyld, soning og straff. Samstundes må kriminalforteljinga som forteljing vera konkret. Det er denne blandinga av dagleglivet og små forhold, regulerte samfunn og det som siver opp til overflaten og stikk seg ut i retningar som er veldig destruktive.
– Min inngang er å sjå på kriminalforteljinga som ei feiring av god forteljarkunst. Og eg er meir oppteken av det menneskelege: korleis pregar historia ein stad, ein kultur, medmenneske? Du kan sikkert kalla det «nære relasjonar krim», for dette er også ei familieforteljing, og den av bøkene mine som er tettast knytt til heimstaden min.
Katarsis
På spørsmål om kva Laura Djupvik legg i «god forteljarkunst» og «god krim», svarer ho «Doktoren mister ein pasient» av Agatha Christie, som har ein svært kjend tvist som ikkje skal røpast her.
– Komposisjon er veldig viktig. Du må ha eit innhald og karakterar som driv handlinga fram, og eg meiner at plottet bør veksa ut av karakterane, i tillegg til å ha godt språk. Truverd, kompleksitet, evna til å skapa engasjement hjå lesaren er stikkord her. Dette er også litterær kvalitet for meg. Det skal vera underhaldande, det kan vera spennande. Spenning er like mykje det du forventar, som det du fryktar og som det som faktisk skjer.
– God krim skal kanskje appellera til konspiratøren i oss?
– Ja, absolutt! seier Djupvik
entusiastisk.
– Katarsis er ein ganske viktig del av krimsjangeren. Tenk på alt som ikkje blir oppklart i våre eigne liv. Alt som ikkje fekk ei tilfredsstillande forklaring og er uforløyst. Vi er fødde med ei historieforteljande hjerne, og då tenkjer eg at ein kanskje skal la lesaren fylla ut noko av informasjonen sjølv. Dersom lesaren skal bli engasjert, må det vera noko der som set hjernen i gang og let tankane gå.
Mord og drap på nynorsk
– Meg kjend er det få nynorske titlar innanfor krimsjangeren og få nynorskforfattarar som skriv krim. Eg har tidlegare sitert Terje Torkildsen og Roald Kaldestad på at nynorsklitteraturen er for seriøs, og at vi treng meir humor og action. Er dette ein påstand du er samd i?
– Eg trur nynorsken funkar veldig godt i krim og spenning, fordi det er eit aktivt språk med mindre substantivering. Mange seier nynorsk er så vakkert i poesi, då blir eg litt irritert. Nynorsk funkar veldig godt til drap og mord også, haha! Du kan vera hard, brutal og direkte med nynorsken.
– Og så veit eg ikkje om det alltid er så stor avstand mellom alvor og humor, eigentleg. Eg trur det ligg der i språket i seg sjølv, i den vestnorske og nynorske tonen, men eg trur det er ulikt korleis dette blir oppfatta rundt omkring her til lands.
– Har vi kanskje ein høna-og-egget-situasjon? Dersom det stemmer at nynorsklitteratur er for seriøs og høgverdig, samstundes som krim på nynorsk sel mykje dårlegare enn den på bokmål – kva er forklaringa og løysinga på dette? Korleis kan ein gjera nynorsk populærlitteratur meir salbar, og med det riva ned inntrykket nokon har om at nynorsklitteraturen er for alvorleg?
– Det er kanskje den kulturelle historia omkring nynorsken og språkstriden. Når ein skal skriva nynorsk har du allereie teke kampen for å få skriva nynorsk, og då må det bli seriøst, ein må visa at det er minst like bra som bokmålslitteraturen. Kanskje vi lir litt under dette, vi nynorskforfattarar?
– Eg synest likevel det er litt rart, for eg føler forteljingane
som er rotfesta i det nynorske språket er ganske folkelege. Det er ingen grunn til at ein ikkje skal ha folkeleg litteratur på nynorsk, og krimlitteraturen er også ein meir kommersiell sjanger. Eg trur kanskje høna her er kulturelle og historiske fordommar, og så er bokmarknaden og ideen om det kommersielle egget. Desse faktorane forsterkar og påverkar kvarandre, reproduserer seg sjølve.
Bokmål er ikkje meg
– Du har jamt over fått svært gode meldingar på bøkene dine. Opplever du at du har hatt særskilde utfordringar med å skriva på nynorsk? Har du vore redd for at det at du skriv på nynorsk går ut over salstala dine?
– Ein kan tenke at «fordi eg skriv nynorsk er det ingen som vil lesa meg», men ein må kanskje vera litt skamlaus. Eg har alltid synest det er skummelt å gå ut og treffa folk og presentera bøkene mine, men eg likar det også, eg har kanskje vore for passiv før. Forlagsbransjen slit og har mykje mindre kapasitet enn før. Eg skal innrømma eg av og til har tenkt eg heller skulle budd ein plass på Vestlandet, der alle brukte
nynorsk og det ikkje var ein kamp å halda på nynorsken, eg bur jo i eit tungt bokmålsområde no, men det er ikkje sikkert det hadde vore noko annleis.
– Så du vil ikkje skriva på bokmål om det betra salstala dine?
– Eg har ikkje eit religiøst forhold til nynorsk, men det er språket mitt. Eg skriv dårlegare om eg ikkje skriv på nynorsk. Nynorsk er knytt til plassen eg kjem frå. Teknisk sett kan eg skriva bokmål, men det er ikkje meg, det er ei heilt anna røyst og eg tenkjer på ein heilt annan måte om eg skriv bokmål. Det stemmer nok ikkje at all krim på bokmål sel fantastisk bra heller, slik er det nok ikkje.
Oppfølgjar
Djupvik kan allereie no avsløra at den neste boka hennar er ein frittståande oppfølgjar til Nattbarnet, i tillegg jobbar om med ei omsetjing av Shirley Jacksons skrekkroman We Have Always Lived in the Castle.
– Eg kjem til å prøva meg på ein oppfølgjar til Nattbarnet, der eg let meg inspirera meir av det gotiske. Det nynorske og det folkelege og det gotiske høyrer eigentleg saman, slik eg ser det.
Ho utdjupar:
– Då slektningane mine snakka om nokon, ante eg som barn ikkje om dei snakka om levande eller døde personar, det gjekk over hovudet på meg. Dei prata både om Noreg her og no og om historiske hendingar, krigen til dømes. På eit vis snakka dei om notida samstundes som om det var som at dei let som at den moderne verda her og no ikkje fanst. Liv og død, fortid og notid glei over i kvarandre. Der har ein eit døme på ein typisk gotisk kontrast, og det går rett inn i spørsmål som: kva er ekte og ikkje, kva er tru og overtru, kva er sanning og kva er lygn? I det heile eit syn på sjølve røyndommen og ytterkanten av tilveret som kan vera spennande å utforska vidare.